Każdego roku polskie góry przyciągają miliony turystów, a wraz ze wzrostem ich aktywności systematycznie rośnie liczba interwencji ratowniczych. Dyskusja publiczna wokół tego tematu najczęściej sprowadza się do uproszczonego pytania: „Kto powinien za to płacić?”. Z perspektywy Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego (GOPR) kluczowe wyzwanie leży jednak zupełnie gdzie indziej – w zapewnieniu stabilnego, skutecznego i dostosowanego do współczesnych realiów systemu finansowania stałej gotowości operacyjnej.
Prezentujemy szczegółową analizę obecnego modelu finansowania ratownictwa górskiego w Polsce, wyzwań kadrowych oraz oficjalnego stanowiska GOPR wobec propozycji zmian systemowych.
Ratownictwo górskie jako filar bezpieczeństwa publicznego
Wokół statusu prawnego i finansowego ratownictwa górskiego narosło wiele mitów. Warto uświadomić sobie podstawowy fakt: pomoc udzielana przez GOPR i TOPR w sytuacji zagrożenia życia lub zdrowia jest w Polsce całkowicie bezpłatna.
Zasady te reguluje Ustawa o bezpieczeństwie i ratownictwie w górach oraz na zorganizowanych terenach narciarskich. Na mocy decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA), GOPR realizuje powierzone przez państwo zadanie publiczne.
Stanowisko GOPR: Ratownictwo górskie jest integralną częścią systemu bezpieczeństwa publicznego – analogicznie jak Państwowe Ratownictwo Medyczne czy Państwowa Straż Pożarna. Z tego powodu podstawową zasadą w demokratycznym państwie powinien pozostać powszechny, darmowy dostęp do pomocy dla każdego, kto znajdzie się w sytuacji zagrożenia.
Skąd pochodzą środki na działanie GOPR?
Obecny model finansowania organizacji opiera się na rozwiązaniu mieszanym:
- Dotacja celowa z budżetu państwa (MSWiA) – stanowi podstawę funkcjonowania. Środki te w zdecydowanej większości (około 72%) konsumowane są przez koszty utrzymania etatów ratowników zawodowych.
- Współfinansowanie zewnętrzne – dotacja państwowa nie pokrywa całości wydatków. Codzienne szkolenia, zakup i konserwacja specjalistycznego sprzętu ratowniczego, wyposażenie medyczne, flota pojazdów oraz utrzymanie stacji ratunkowych finansowane są dzięki wsparciu samorządów, sponsorów, partnerów biznesowych, darczyńców oraz środkom własnym wypracowywanym przez stowarzyszenie.
Dlaczego obowiązkowe ubezpieczenia górskie nie są rozwiązaniem?
W debacie publicznej regularnie powraca postulat wprowadzenia obowiązkowych polis ubezpieczeniowych dla osób wychodzących w góry, na wzór rozwiązań stosowanych np. na Słowacji, w Czechach czy Austrii. GOPR jednoznacznie wskazuje, dlaczego przeniesienie ciężaru finansowania na system komercyjnych polis nie sprawdziłoby się w polskich realiach.
- Mit „kosztu akcji” vs. koszt gotowości: Mechanizmy ubezpieczeniowe projektowane są tak, aby pokryć bezpośrednie koszty konkretnej akcji ratunkowej (np. roboczogodziny czy paliwo do śmigłowca). Tymczasem największym i stałym kosztem każdej służby jest całoroczne utrzymanie gotowości do działania. Pomoc może ruszyć natychmiast tylko dlatego, że stacje są ogrzane, systemy łączności sprawne, sprzęt medyczny uzupełniony, pojazdy zatankowane, a ratownicy nieustannie szkoleni. Ubezpieczenia nie finansują tej stałej infrastruktury.
- Specyfika polskich gór: W polskich warunkach granice między terenami typowo górskimi, leśnymi a obszarami zamieszkanymi płynnie się przenikają. Szlaki są miejscem codziennej rekreacji i aktywności zarówno turystów, jak i lokalnych mieszkańców. Trudno wyobrazić sobie sytuację, w której każde wyjście na spacer na pobliskie wzgórze czy do podgórskiego lasu wymagałoby weryfikacji i zakupu polisy.
- Czynnik psychologiczny i ryzyko opóźnień: Człowiek w obliczu wypadku lub zagrożenia życia musi wezwać pomoc natychmiast, bez paraliżującego lęku przed potencjalnymi kosztami finansowymi. Wprowadzenie barier ekonomicznych mogłoby drastycznie opóźnić moment zgłoszenia wypadku, co bezpośrednio zagraża zdrowiu poszkodowanych.
Finansowanie przez Parki Narodowe: Postulat uporządkowania przepisów
Kolejnym elementem budżetu ratowników jest tzw. społeczny udział turystów. Zgodnie z prawem, GOPR otrzymuje odpis w wysokości 15% wpływów z opłat za wstęp do górskich parków narodowych. Ponieważ parki skupiają największy ruch turystyczny (co generuje proporcjonalnie najwięcej wypadków), mechanizm ten jest z zasady sprawiedliwy i naturalny.
Pojawia się tu jednak istotna luka prawna. Obecne przepisy mówią wyłącznie o „opłatach za wstęp”. Tymczasem część parków narodowych pobiera od turystów opłaty w innej formie prawnej – np. za udostępnienie konkretnych szlaków tematycznych, jaskiń czy biletowanych atrakcji na swoim terenie. Od tych środków odpis na ratownictwo nie jest naliczany, mimo że generują one identyczny ruch i ryzyko wypadkowe.
Postulat GOPR: Organizacja nie dąży do uszczuplenia budżetów parków narodowych i nie traktuje ochrony przyrody jako obszaru konkurencyjnego. GOPR postuluje jedynie uporządkowanie i ujednolicenie przepisów, tak aby 15-procentowy odpis obejmował całość opłat pobieranych od turystów w związku z ruchem na terenie górskich parków narodowych, niezależnie od ich formalnej nazwy prawnej.
Kryzys kadrowy: Ratownicy zawodowi i ochotnicy
Fundamentem GOPR od blisko 75 lat niezmiennie pozostają ratownicy ochotnicy, którzy swoją niezwykle wymagającą służbę pełnią całkowicie społecznie – bez pobierania jakiegokolwiek wynagrodzenia czy ekwiwalentów za udział w akcjach (co odróżnia ich np. od struktur OSP).
Jednak model oparty wyłącznie na wolontariacie ludzi, którzy na co dzień mają swoje zawody i rodziny, nie jest w stanie zagwarantować całodobowej, profesjonalnej gotowości operacyjnej przez 365 dni w roku, czego wymaga od organizacji państwo. Do tego niezbędna jest stabilna kadra zawodowa, która obecnie stanowi zaledwie około 10% wszystkich członków struktur GOPR.
Dlaczego GOPR potrzebuje pilnego wsparcia finansowego i etatowego?
| Parametr | Stan obecny | Wyzwania i potrzeby |
|---|---|---|
| Liczba etatów na cały kraj | 123,5 etatu dla całego GOPR (średnio niespełna 18 etatów na grupę regionalną zabezpieczającą tysiące kilometrów szlaków). | Potrzeba zwiększenia zatrudnienia o 50–70 etatów w perspektywie najbliższych 4–5 lat, aby wyeliminować niebezpieczne sytuacje jednoosobowych dyżurów na stacjach. |
| Zarobki ratownika operacyjnego | Średnio ok. 5300 zł netto miesięcznie(poziom niższy od ustawowego minimum dla ratowników medycznych). | Konieczność urealnienia płac. Praca w systemie nocnym, świątecznym i weekendowym przy obecnych stawkach zmusza ratowników do podejmowania dodatkowej pracy lub odejścia ze służby. |
| Proces szkolenia kadr | Droga do samodzielnej służby trwa około 5 lat ciągłych szkoleń, egzaminów i zdobywania doświadczenia. | Doświadczonego specjalisty (ratownika jaskiniowego, ścianowego, operatora dronów) nie da się zastąpić z roku na rok. Odejścia kadrowe to nieodwracalna strata dla systemu bezpieczeństwa. |
| Charakterystyka ruchu | Wzrost liczby wypadków nie tylko w weekendy, ale również w dni robocze przez cały rok. | Konieczność utrzymywania pełnej, wysokiej gotowości operacyjnej przez 7 dni w tygodniu. |
Podsumowanie: Bezpieczeństwo nie zaczyna się w momencie wypadku
GOPR nie oczekuje rewolucji ani całkowitego burzenia obecnego systemu, który co do zasady jest słuszny i opiera się na idei solidarności społecznej. Ratownicy apelują o jego ewolucyjne dopracowanie i dostosowanie do realiów XXI wieku.
Zwiększenie liczby etatów, zabezpieczenie godnych i konkurencyjnych rynkowo wynagrodzeń dla ratowników zawodowych oraz uszczelnienie systemu odpisów z parków narodowych to niezbędne kroki do utrzymania dotychczasowych, najwyższych standardów bezpieczeństwa.
Prawdziwe ratownictwo nie zaczyna się bowiem w momencie, gdy ruszają syreny i startuje śmigłowiec. Ono budowane jest znacznie wcześniej – poprzez systematyczne finansowanie ludzi, wiedzy, sprzętu oraz ciągłej, niezawodnej gotowości do niesienia pomocy.
Foto:GOPR